AYASOFYA TÜRBELERİ ZİYARETE AÇILDI

Yazan: Önder Kaya

İstanbul mimari açıdan gerçek bir ziyafet sofrasını andırır. Camiler, hamamlar, kemerli suyolları, medreseler, son derece zarif mezar taşları ile bilhassa sur içi İstanbul’u ihtişamın doruk noktasını simgeler gibidir. İstanbul’a tarihi ve mimari açıdan bu ihtişamı sağlayan en önemli yapıların başında da türbeler gelir.

Osmanlı padişahlarının ilk altısı malum olduğu üzere Bursa’da yatmaktadır. Bunlardan I. Murad’ın iç organları Kosova sahrasına gömüldüğünden ayrıca burada da bir türbesi bulunmaktadır. Geri kalan 30 Osmanlı padişahından 29’u İstanbul’da medfundur. Son padişah Mehmet Vahideddin’in mezarı ise Şam’da atası Kanuni Sultan Süleyman tarafından inşa ettirilen Tekke Süleyman camii haziresindedir. İstanbul’daki padişah türbeleri 2009 yılı başı itibarı ile genellikle ziyarete açıktır.

Cumhuriyetin ilk yıllarında Türk milletinin modernizasyonu aşamasında alınan tedbirlerden biri olarak 1925 yılında türbeler kapatılmıştır. Zaman içinde türbelerin bakımının yapılmaması, envanterlerinin kontrol edilmemesi gibi nedenlerle söz konusu maddi ve manevi değeri yüksek pek çok eşya, zaman içinde çalınmış, satılmış ya da yurt dışına kaçırılmıştır. Şimdi geçtiğimiz günlerde açılmış olması hasebiyle gelin bu türbeleri beraberce bir tanıyalım;

II. SELİM TÜRBESİ

III. MURAT TÜRBESİ

3. Murat Türbesinde şehzadeler

Sultanın solunda tıpkı kayınvalidesi Nurbanu sultan gibi romanlara konu olan eşi Safiye sultan yatar. Türbe bilhassa çinileri ile meşhurdur. Ancak bu çinilerin bir kısmı, tıpkı II. Selim türbesindeki bazı çiniler gibi Osmanlıların son zamanlarında yurt dışına kaçırılmıştır.

III. MEHMET TÜRBESİ

Ayasofya’dan Topkapı sarayına geçiş yolundaki dönemeçte yer alan sebilin hemen yanındaki türbe III. Mehmet’e ait olan ve burada inşa olunan son türbedir. Belki de bu konumundan yani dönemeçte bulunmasından dolayı söz konusu yapının İstanbul’un ilk şehremini Cemil (Topuzlu) Paşa tarafından yıktırılmasının gündeme geldiği söylenir. Mimarı Dalgıç Ahmet Ağa olan yapı, III. Mehmet’in oğlu I. Ahmet tarafından inşa olunmuştur. 9 yıl saltanat süren III. Mehmet 1603’de ölmüş ve babası III. Murat’ın türbesinin hemen yanına defnolunmuştur. Kendi türbesi ise oğlu I. Ahmet’in emriyle 5 yıl içinde tamamlanmıştır. Türbede I. Ahmet’in annesi Handan Sultan’ın yanısıra III. Mehmet’in şehzadeleri, kızları ve bir de kız kardeşi gömülüdür. Toplam sanduka sayısı 14’dür. Türbe II. Selim ve III. Murat türbelerine göre hem daha mütevazi hem de daha tenhadır.

AYASOFYA’DA SULTAN I. MUSTAFA VE İBRAHİM TÜRBELERİ

Bu türbede halen tadilat devam etmektedir. Ayasofya camiinde bulunan türbelerin içinde en ilginç olanı belki de Sultan I. Mustafa ve İbrahim’in gömülü olduğu mekandır. Burası Bizans döneminde yetişkinlerin ve çocukların vaftiz edildikleri bir mekandı. Hatta eski kroniklerde bu yapının içinde Hz. İsa’nın Şeria nehrinde, Vaftizci Yahya tarafından gerçekleştirilen vaftiz töreninin resmedildiği belirtilir. Şehir, Osmanlılar tarafından fethedilince söz konusu vaftizhane Ayasofya’nın aydınlatılması için gerekli yağların depo edildiği bir Yağhane durumuna geldi. 1639 yılına kadar da bu şekilde kullanıldı. Ayasofya vaftizhanesi, bu tarihte I. Mustafa’nın ölmesiyle ilginç bir gelişmeye sahne oldu. I. Mustafa’nın bu tarihte ölmesiyle nereye gömüleceği sorunu baş gösterdi. I. Ahmet’e kadar ilk 14 padişahı kendilerine ait türbelerde medfundu. Ancak I. Ahmet’in oğlu II. Osman öldüğünde onun adına yeni bir türbe yapılmayarak babası I. Ahmet’in Sultanahmet camii önündeki türbesine defnedilmiş, böylelikle de bir gelenek bozulmuştu. Gerek tahta geçen bir oğlu olmadığı ve gerekse de saltanat devrinin cinnet halinden dolayı tam bir terör devresi olması nedeniyle çevresinde saygın bir etki de yaratamadığı için Mustafa’nın naaşının nereye gömüleceği mesele oldu. Devrin en önemli görgü tanıklarından Evliya Çelebi “tüm sultan türbelerinin dolu olması nedeniyle” naaşın 17 saat kadar bekletildiğini ifade eder. Osmanlı padişah türbeleri üzerine yaptığı çalışmalarla tanınan Hakkı Önkal ise bu tespitin bahaneden başka bir şey olmadığını, zira Ayasofya’da III. Murat türbesinde yaklaşık 50 sanduka bulunduğunu, Mustafa’nın babası III. Mehmet’in türbesinin ise neredeyse III. Murat’ın türbe odası büyüklüğünde olup sadece 14 sanduka içerdiğini vurgular. Şu halde I. Mustafa’nın babasının yanıbaşına gömülmemesi için hiçbir neden yoktur. Kaldı ki kardeşi I. Ahmet’in türbesine de ilerleyen yıllarda IV. Murat ve Kösem Sultan gibi şahısların gömülecek olması da bu iddayı çürütür niteliktedir. Şu halde I. Mustafa eski padişah türbelerine gömülememiş olmayıp, gömülmek istenmemiştir. Bunda da muhtemelen daha önce belirttiğimiz iki nedenin yani padişahın mecnunluğu ile ona türbe inşa ettirecek bir oğlunun olmayışının etkin olduğu ileri sürülebilir. Yapılan araştırmalar neticesinde de Evliya Çelebi’nin sarayın kuyumcubaşısı olan babasının tavsiyesi ile Ayasofya vaftizhanesine gömülmesine karar verilmiştir.

Ayasofya vaftizhanesinde iki sultan gömülü

       I. Mustafa’nın gömülü olduğu bu türbeye yaklaşık on yıl sonra bir Osmanlı padişahı daha gömülür. Mustafa’nın yeğeni I. İbrahim 1649 tarihinde önce tahttan indirilir ve 10 gün kadar sonra da Cellat Kara Ali tarafından boğulur. Sıkıntılı geçen şehzadelik döneminde bir takım sinir buhranları geçiren I. İbrahim, tahta çıkdıktan sonra da Osmanlı hanedanının tek erkeği olduğu için tez elden çocuk sahibi olmasını temin için bir sefahat ortamına sürüklenmiştir. Buna ilaveten yaşanan doğal afetler ve alınan yenilgiler, devlet işleriyle hakkettiği gibi ilgilenmeyen padişaha mâl edilerek tahttan indirilmiş ve yerine çocuk yaştaki oğlu IV. Mehmet tahta çıkarılmıştır. İşte Sultan İbrahim de idam edildikten sonra kendisi gibi pek makbul sayılmayan I. Mustafa’nın yanıbaşına defnedildmiştir. Türbede iki padişah dışında I. Ahmet, IV. Murat, Sultan İbrahim, IV. Mehmet ve II. Ahmet’in şehzade ve kızları gömülüdür.  

İSTANBUL İŞGAL EDİLMEDİ, İNŞA EDİLDİ

HALİL İNALCIK Milliyet Gazetesi 29 Haziran 2000 Perşembe

1955’te Münich’te toplanan Byzantinistler kongresinin açılış oturumunda, Alman Kardinal, "Hagia Sophia’nın kubbesinde Bizans’ın yıldızı parlamaktadır ve ebediyyen parlayacaktır", dediği zaman salonda dakikalarca süren çılgın bir alkış koptu; ama yıldızlı kubbenin nasıl olup da beş yüz yıl orada kaldığını kimse sormadı.Osmanlılar bir Haçlı ordusunun, 1204’te olduğu gibi, donanmalarıyla gelip şehri işgal edeceği kaygısı içinde idiler. Böyle bir olay, Osmanlılar için tüm imparatorluğun kaybına yol açabilirdi. 1453 fethinden önce Osmanlılar İstanbul’u, Anadolu ve Balkanlar’da kurdukları imparatorluğun doğal merkezi olarak görüyorlardı. İlk defa Yıldırım 1394 - 1396’da Bizans’ı kuşattı, Osmanlılar 1411 - 1422’de şehri iki kez daha kuşattılar. 1439’da Bizans İmparatoru, Floransa’ya gidip haçlı planını destekledi. Batı’nın müdahalesi kaygısı Osmanlıları İstanbul fethine öncelik vermeye itti. Ayrıca bunu bir iç bunalım da çabuklaştırmıştır. Fatih, genç yaşta, 1451’de ikinci defa tahta çıktığında, güçlü Veziriazam Çandarlı’dan iktidarı devr almak için iki lalası Şehabeddin ve Zaganos, onu İstanbul’un fethine ısrarla teşvik ettiler. İstanbul fethi, Osmanlı devletinin birliği ve yaşaması için de bir zaruret olarak görülmekteydi. İstanbul fethi, Osmanlı İmparatorluğu’nun gerçekten kuruluşunu sağlamıştır. İstanbul alınmasaydı, belki bugünkü sınırları içinde bir Türkiye de olmazdı. İslam savaş ve barış hukukuna göre, kahren zaptolunan bir yerin toprağı ve halkı galiplerin malıdır. Bu kurala kimse karşı gelemezdi. Bu yüzden Fatih, şehri haraplıktan kurtarmak ve barışla teslimi için üç kez Bizans imparatoruna çağrıda bulundu. Fetihten sonra imparatorun başveziri makamında olan Lucas Notaras’a, neden şehri teslim etmediklerini, bu takdirde halkın esir edilmesi ve harablığın önleneceğini söylediği zaman, Notaras bunun kendi ellerinde olmadığını, İtalyanların bunu önledikleri yanıtını verecektir. Kahren feth olunan şehrin halkı ve taşınır malları askerin ganimeti oldu. Arsalar ve binalar ise Sultan’ın, yani hazinenin malı oldu. Arsa ve binalar, sayıma tabi tutularak hazine için mukataa, yani kira karşılığı şahıslara verildi. (Başbakanlık Osmanlı arşivinde bulunan 1490 tarihli Ayasofya Vakıf defterinde ayrıntılı bilgi vardır: Maliyeden Müdevver, no. 19). Bizans dönemine ait binalar ve arsaların mukataaları payitahtın baş - camii ilan edilen Ayasofya’ya tahsis edilmiş olup bundan elde edilen yıllık 14500 altın, camiin masrafları, onarımı ve bakımına harcanmıştır. 1453 - 1913 yılları arasındaki 460 yılda Ayasofya için altı milyon altın harcanmıştır. cami için özel bir Ayasofya mimarı atanmış, sürekli onarım yapılmıştır. Avrupa’da bugün bile fethi geçici bir işgal gibi görenler vardır. Bizans kalıntılarını bulmak için üstündeki Osmanlı eserlerini yıkmayı öneren arkeologlara rastlıyoruz. 1955’te Münich’te toplanan Byzantinistler kongresinin açılış oturumunda, Alman Kardinal, "Hagia Sophia’nın kubbesinde Bizans’ın yıldızı parlamaktadır ve ebediyyen parlayacaktır", dediği zaman salonda dakikalarca süren çılgın bir alkış koptu; ama yıldızlı kubbenin nasıl olup da beş yüz yıl orada kaldığını kimse sormadı.Şu yakınlarda kubbenin onarımında işbirliği için Batı’dan gelen öneriler ve verilen çekler acaba sırf bilim ve sanat sevgisiyle mi yapılıyor? Şehrin yeniden inşasına gelince, Fatih, İstanbul’u, Tuna’dan Fırat Irmağı’na kadar uzanan İmparatorluğunun doğal merkezi ve kendisini kayserlerin meşru varisi, Kayser - i Rum olarak görüyor ve şehri Bizans’ın parlak devirlerindeki gibi büyük bir metropolis haline getirmeyi tasarlıyordu. Bu, onun saltanatında en önem verdiği bir konu olmuştur. Şehrin hızla kalkındırılması, nüfuslandırılması için aldığı köklü önlemleri ayrıntılarıyla bilmekteyiz. 1459’da vezirlerinden her birine, şehrin boş ve harap semtlerinde külliyeler yapmalarını emretti. Bu külliyeler etrafında, Davut Paşa, Murat Paşa, Mahmut Paşa, Gedik Ahmet Paşa mahalleleri kurulacaktır. Kendisi, Bizans’ın eski ticaret bölgesinde iki bedestenle kapalı çarşıyı, liman bölgesinde eskiden Venediklilerin oturduğu bölgede büyük kapanlar ve çarşılar yaptırdı. Fetihten 24 yıl sonra 1477’de yapılan sayımda İstanbul 15.197 hane ile Yakın Doğu’nun büyük şehirleri arasında yer almıştır. Bu nüfusun, 8951 hanesi Müslim, 3151 hanesi Ortodoks Rum olup kalan 3095 hanesi Ermeni, Latin ve Çingenelerden oluşuyordu. On altıncı yüzyılda Osmanlı İstanbul’u, Avrupa’nın en büyük şehri haline gelmiştir. Fatih’in şehrin iskanı için, fethettiği yerlerden Müslüman ve Hıristiyan halkı, bu arada Rumları getirip yerleştirdiğini Kritovulos bize ayrıntılarıyla bildirmektedir. Böylece, Bizans’ın harebeleri üzerinde Osmanlı - Türk İstanbul’u, muhteşem bir İmparatorluk metropolisi olarak yeniden kurulmuş oldu. Fatih’in çağdaşı tarihçi Neşri, "Cemi’ İstanbul’u Sultan Mehmet Han yaptı" derken (c. II, 712) bir tarihi gerçeği ve şehrin sahibini tespit etmiştir. Osmanlı urbanizminin bir şaheseri olan İstanbul, her ziyaretçiyi büyülemiş, Melchior Lorichs’in muazzam panoramik tablolarından, Pardoe’nın romantik gravürlerine, son olarak Corbusier’e kadar sanatçılar, Osmanlı İstanbulu’nun sihrine kapılmışlardır. Objektif tarihçi için İstanbul işgal edilmemiş, Türkler tarafından yeniden inşa edilmiştir. Tarihi gerçek budur.

Kadıköy'deki ev katliamı

POYRAZ KOLLUOĞLU
KAYNAK: RADİKAL 2 EKİ 1. KASIM 2099

Kadıköy’deki eski evler restore edilip kullanılamaz mı?

Kadıköy'ün merkezindeki rıhtımdan tutun ara sokaklardaki beton cumbalı evlerin direndiği yerlere kadar, köşk denecek kadar büyük ve son derece estetik bir sürü tahta ev, yıkım için bekliyor

Kemalist milliyetçilik kurgusunun oryantalist, antiemperyalist, “etnik-laik” endişelerle Batı medeniyetinde kendine yer açmadaki “muğlak” formülasyonu, mimari kültür alanında bir kara delik ortaya çıkardı. Heterojen, kozmopolit, Batılı anlamda antilaik Osmanlı ve onun doğal simgesi İstanbul ile bağları koparma isteği, Ankara’nın yeni başkent olarak ortaya çıkmasına ve bu şehrin yeni bir mimari kültürün deney alanı olarak doğmasına neden oldu. Sibel Bozdağan’ın Modernizm ve Ulus İnşa Süreci isimli kitabında bahsettiği gibi 1930’lar Türkiye’sindeki “mesken mimarisi” özellikle elit hakim sınıfların küçük beton villa ve komün apartman ihtiyacı doğrultusunda şekillendi. İki dünya savaşı arası ve sonrası, kübik ve prizmatik mimarinin baskın geldiği bir uluslararası modern mimari akımı ile, Rus-Alman şehir panoramasının örnek alındığı Ankara’da kare, düz çatı, payanda, çıkıntısız toplu yapılaşmanın olduğu bir şehir resmi ortaya çıkar. 1950’lerde Demokrat Parti popülist politikaları ve yoğun iç göçün ve gecekondulaşmanın başladığı dönemde, Osmanlı yuvarlak mimari estetiğinden çok uzağa düşen ve Batı burjuva toplumunun şehirleşme ihtiyacından doğan yararcı şehirleşme anafikrini yakalayamayan, etkisiz ve başarısız bir mimari kültür oluştu. İstanbul’da gayrimüslimlerin şehri zorunlu terk edişi eşliğinde, İstanbul’daki Pera-Beyoğlu çizimi de ağır darbe aldı. Bozdoğan’nın değindiği gibi Özal dönemi ve uluslar üstü trende dayanan postmodernizm salınımı, yoğun iç göçle şehirlerdeki demografik yapıların iyice heterojenleşmesi, şehir planlamasındaki başarısızlığın, karmaşanın katmerlenmesiyle son buldu. Modernliğin geleneğe karşı yok edicilik olarak serpildiği Kemalist modern projesi bu bağlamda, geleneksel Osmanlı cumbalı ve tahta mimarinin ağır darbe almasına neden oldu. Tüm bu olumsuz zincirden payını son alan bölge Kadıköy.
Kadıköy, İstanbul’un rafine gençliğinin ve entelektüel tüccar dükkanlarının yeşerdiği eski bir yerleşim mekânı. Kilise kuleleri ile cami minarelerinin aynı karede buluştuğu, tarihsel Haydarpaşa’sı, doğal güzelliği Moda’sı ve dar sokaklarında saklanan balıkçıları ve birahaneleriyle, Beyoğlu’nun turistik yükünü paylaşmaya potansiyeli olan bir “köy”. Rıhtım’daki minibüs durakları kaldırılırken, belki nefes alacak yeşil bir alan yapılır diye ummuştum. Ama değişen bir şey yok, şimdi belediyenin otobüs durakları denizin ışığını keser oldu. Kadıköy’ün dışarıdan görünen çerçeve resmi maalesef hâlâ içler acısı. Ama en büyük yıkım tarihi, kültürel ayrıcalığımızın simgeleri olan tahta evlerin katliamı. Merkezdeki rıhtımdan tutun, ara sokaklardaki beton cumbalı evlerin direndiği yerlere kadar, köşk denecek kadar büyük bir sürü tahta ev, yıkım için bekliyor. Hem il hem ilçe belediyesinin bırakın yola sokmayı, müteahhitler merkezdeki camdan “modern” binanın çocuklarını ara sokaklarda var etsin diye desteklediği, bu tahta köşklerin ölümleri bekleniyor. Zaten, Moda’ya doğru yol aldıkça, beton-modern mimarinin, geleneksel mimariyle savaşı artıyor. Artık Moda’da sahil ve iç kesimlerde balkonsuz, büyük camlı evler yükseliyor. Kimi yerlerde cumbalı evler, modern cam binalardan kendi yansımalarını izliyor. 

Kadıköy iyileşir mi?
Peki bu sahipsiz, öksüz evler nasıl kurtarılabilir? Cumbalı mimari ile bezenmiş, küçük dükkan ve yerleşim apartmanları, tarihi dokuyu yeniden yaratarak nasıl tekrardan inşa edilebilir? Bu sorunun cevabı basit. Mimarlar Odası’nın desteği ile müteahhitlere ve inşaat firmalarına, proje standartları getirilerek, en azından bundan sonra Kadıköy’deki kentsel dokunun bozulmasının önüne geçilebilir. Belediyelerin kurumları, Mimarlar Odası’nın oluşturduğu kentsel dönüşüm ekipleri, apartman sahipleri ile birebir temasa girerek, en az maliyetle ve en iyi mimari projelerle çok iyi sonuçlar yaratabilirler. Ekonomik olanaksızlıkların bent çektiği noktalarda ise, toplu sosyal projeler oluşturularak apartmanlar, gelir getiren dükkan, otel ve sosyal tesislere dönüştürilebilir. Bu sayede sadece “estetik” olgusu ile algılanan mimari ve kentsel dönüşüm zihniyeti, ekonomiye ve sosyal dokuya yararlı hale getirilerek, Türkiye’ye bir örnek teşkil edebilir. Bu tür bir mimari zihniyetin, batılı ülkelerde pek çok örneği görülebilir. Özel öğrenci evlerine dönüştürülen toplu komün apartmanlar, yerli yabancı büyük küçük şirketlerin ufak teşvik yönlendirilmeleriyle oluşacak tarihi pazar caddeleri ve küçük ticaret loncalarının “kâr” için el birliği yaptığı eski bina yapıları ve sokakları, hem ekonomik hem de sosyal yapıya olumlu basit projelerdir. Kadıköy’de mevcut olan çarpık binalar ise, birkaç mimarı örnekte olduğu gibi, dış cephenin boyanması maliyetine, tahta kaplama ve “süs” cumba şeklinde, dokuya uyumlu hale getirebilir. Küçük maliyetlerle, Balıkçılar Sokağı’ndan başlayan sanatçı ve kitapçı dükkanlarındaki ahenk ve ambiyans, barlar sokağında canlandırılmaya başlayan cumbalı mimari ile kavuşturulabilir. Bu sayede, tarihi yarımadanın karmaşasından kaçan turist için farklı bir durak ve ilçenin mesken tutanları ve yerlileri için ise bütünlüğün sergilendiği örnek bir yerleşim alanı yaratılabilir. Bu sayede sadece estetik kaygının ötesine giderek yapılacak bütünsel bir mimari yapılanma, ilçedeki ekonomik hayata özellikle turizm kanalıyla da olumlu katkı sağlarken, yüksek katlı modern yapıların insanları ayrıştırarak odalara hapsettiği çalışma ortamlarının birey psikolojisinin üstünde yaratığı gerilimin de önüne geçilebilir. Bunlar yapılması mümkün olmayan değişimler değil. Yeter ki, il ve ilçe belediyeleri yüksek katlı gökdelenlerin arsa ihaleleri sonucunda elde edilen kolay ve sıcak paranın çekiciliğine karşı koysun ve daha uzun vadeli ekonomik getirisi olan, sosyo-psikolojik yansımaları daha olumlu olan, Türk Osmanlı mimari geleneğinin korunduğu zorunlu teşvik standartlarını sıkı bir şekilde uygulamaya gönüllü olsun.

Osmanlı Hanedanı ‘reis’ini kaybetti

güncellenme zamanı  24.9.2009

Şehzade Osman Ertuğrul Efendi öldü

• Osman Ertuğrul Efendi 97 yaşında İstanbul’da dünyaya gözlerini yumdu