HASKÖYDE BİR MEZARIN HAZİN ÖYKÜSÜ

Resim1;Hasköy'de Avram Kamando'nun mezarı ve
çevresindeki diğer taşlar

Bu güç öyle bir boyuta ulaştı ki Abraham, Osmanlı Devletinde gayrimenkul edinme izni alan ilk gayrimüslim oldu. Kamondo, kurduğu banka aracılığı ile önde gelen devlet ricali ve bazı müteşebbislere borçlar veriyor ama bu kişilerin borçlarını zamanında ödeyememesi durumunda ipotek edilen mallarına sahip olamıyordu. Bizzat Sultan Abdülaziz’den aldığı ve başkalarına emsal teşkil etmemesi kararlaştırılan bir ferman ile Osmanlı ülkesinde taşınamaz mülk edinebilme hakkına sahip olan ilk gayrimüslim oldu. Akıllı bir yatırımcı olan Kamondo, Galata’da büyük bir arazi elde ederek bankacılık sektörünün kalbinin attığı bu alanda pek çok han yaptırdı. Diğer yandan Bankalar caddesini Avusturya Lisesine bağlayan yokuş üzerindeki Kamondo merdivenlerini de yaptırtarak adını ölümsüzleştirmekten de geri kalmadı.    

Resim 2; Kamando'nun mezarına yakın bir yerde
Lea Beruhiel'in mezar taşından kalanlar        
   
Kamondonun velinimeti Mustafa Reşit Paşanın Tanzimat Fermanının yayınlanmasına ön ayak olduğunu biliriz de onun rahat ve lüks bir yaşam tutkusunu pek bilmeyiz. Paşa, Paris ve Londra’da geçen elçilik dönemlerinde lüks bir hayat tarzı benimsemiş ve İstanbul’a döndüğünde bu yaşam tarzını Kamondo’nun da yardımıyla devam ettirmiştir. Paşa, ilk olarak Boğaziçi’nde Baltalimanı’nda lüks bir saray yaptırdı ki bu saray günümüzde Balta Limanı Kemik Hastanesi olarak kullanılmaktadır. Reşit Paşanın bir de Ali Galip adında yakışıklı bir oğlu vardı. Bu oğul sonradan babasının da torpiliyle Hariciye nezaretine getirilerek Paşa olduğu gibi Osmanlı hanedanından Fatma Sultanla da evlendirildi. Çiftin oturacağı yalının ise ilginçtir ki Mustafa Reşit Paşanın Baltalimanındaki yalısı olması kararlaştırılarak yalı, Paşa’dan 250.000 altın karşılığında satın alındı ve yeni evli çifte hediye edildi. Reşit Paşa’da elde ettiği paranın bir kısmı ile Kamondo’ya olan borçlarını öderken bir kısmıyla da Emirgan’da yeni bir yalı yaptırdı.

            Fakat Reşit Paşa, Kamondo’dan borç alma konusunda ipin ucunu kaçırmıştı. Kamondo uzun zaman Devlet-i Aliye’ye de Reşit Paşanın yardımı sayesinde yüksek faizle borç verdiği ve yine Reşit Paşanın yetiştirmesi olan Ali ve Keçecizade Fuat Paşalara da sarraflık yapıp devlet içinde önemli bir güce ulaştığı için bu borçların birikmesine pek ses çıkarmamıştı. Ama 1857 yılına gelindiğinde Abraham Kamondo’da artık hoşnutsuzluğunu açıkça ifade eder olmuştu. Bu tarihte yorucu bir kabine toplantısının akabinde Reşit Paşa, evine gelmişti. Aslında Paşa için işler son zamanlarda hiç de iyi gitmemekte idi. Kendi yetiştirmeleri olan Ali ve Fuat Paşalarla zaman zaman ciddi zıtlaşmalar yaşayan Paşa, eski güç ve popülaritesini önemli ölçüde yitirmişti. Eve geldiğinde hamama geçen Paşaya tam da bu esnada Kamondo’nun geldiği söylendi. Paşa hizmetkarlarına” Evde yok” dedirterek alacaklı bankeri başından savmak isterdi. Fakat Kamondo’nun beklemeye karar vermesi ile zor durumda kalan Paşa, bir yandan hamamdaki ısının, bir yandan son günlerin stresinin ve son olarak da Kamondo karşısında düştüğü durumun sıkıntısına dayanamaz. Hamamda kalp krizi geçiren Paşa, oracığa yığılıp kalır. Murat Belge’nin ifadesiyle Kamondo, Osmanlı tarihinde sadrazam öldürmüş ilk ve son gayrimüslimdir. Abraham Kamandonun Reşit Paşadan alacaklarını tahsil edip etmediğini ise bilmiyoruz.

Abraham ve onun Kamondo Bank’ı dönemin finans piyasasına damgasını vurmuştur. Abraham Kamondo, asıl şöhretini Bab-ı Ali’nin iki usta politikacısı, Islahat Fermanı’nın mimarları Ali ve Keçecizade Fuat Paşalarla olan ilişkileri sayesinde kazanmıştır. Kamondolar, Fuat Paşa’nın özel bankerleri oldukları gibi devletin ekonomisini elde tutan Ali Paşaya da güven telkin etmişlerdi. 1853-1856 yılları arasında süren Kırım Savaşı sırasında ise devletin bir numaralı bankeri konumuna geldiler.

            Osmanlı Devleti’nin 1856 yılına kadar dışarıdan borç para almayarak Galata bankerlerinden yaptığı borçlar vasıtasıyla kendi yağıyla kavrulmaya çalıştığını düşünürsek, Fuat ve Ali Paşa’lara bu denli yakın olan Abraham’ın büyük bir servet yapmasını daha iyi anlayabiliriz. Reşit Paşanın ölümü ve ardından da Ali ve Keçecizade Fuad Paşaların siyaset sahnesinde çekilmesi ile beraber aile de Paris’e göç hazırlıklarına başlandı. Zira 1856’dan itibaren Osmanlı Devleti, borçlanma işini her geçen gün daha da abartır olmuş ve Galata bankerleri devletin borç talebine yetişemez hale gelmişlerdi. Bunun sonucunda Kamondolar da yabancı sermaye piyasalarıyla daha yakın ilişkiler kurabilecekleri bir merkeze yani Paris’e gözlerini dikti. Ailenin göçü ilginç bir olayla hız kazandı.

Banker Kamondo hanedanının kurucusu Abraham Kamondo Galata’da başlayan bankacılık kariyerine Paris’te devam etmiş, fakat öldükten sonra bile doğduğu şehirden vazgeçmemişti. Vasiyeti gereği cenazesi Hasköy’de yaptırttığı anıt mezara nakledilmişti. Ayvansaray Köprüsü üzerinden Mecidiyeköy’e uzanan yoldan geçen pek çok kimsenin gördüğü, duvarlarında sprey boyalarla yazılan yazılar yer alan harap yapı yazık ki Abraham Kamondo’nun anıt mezarıdır. İçi, dışından daha beter bir haldedir.

Resim 3; Kamondo mezarının bulunduğu yerden Haliç 
KAYNAK; Önder Kaya; Tarihin Gör Dediği, Yeditepe yay, İstanbul 2006