TERZİ TARİHÇİLER

Kurtuluş günü

İlber Ortaylı, Milliyet Pazar Eki, 9 Eylül 2007

 

EMİNÖNÜ SEMPOZYUMU
Eminönü Belediyesi örneklerinin çoğalmasını temenni ettiğim bir sempozyumu 15-17 Haziran 2007 tarihleri arasında İstanbul Ticaret Odası'nın ferahfeza salonlarında gerçekleştirdi. ben de hasbel kader oturumlardan birkaçını takip etme şansı buldum. Bu oturumlardan birinde Sayın Mehmet Ali Beyhan'ın yeniçeriler hakkındakisunumu bilhassa ilgimiçekti ve notlar aldım.Aldığım bu notları tarih meraklıları ile paylaşmak istedim.

MEHMET ALİ BEYHAN; YENİÇERİLERİN EMİNÖNÜSÜ

       Sizlere Eminönü semtinde yeniçeri terörünün had safhaya ulaştığı bir dönemi aktaracağım. Bab-ı Âli, At meydanı, Et meydanı (ki burada sanırım bir yanlışlık var zira Et meydanı Aksaray’da bulunmakta burası da Fatih belediyesinin sınırları içindedir -Ö.K-)ve Yeniçeri komuta merkezi olan Ağa kapısı bugünkü Eminönü ili sınırları içinde. Devlet 18.yy sonu 19. yy başında artık yeniçerileri eşirra taifesi olarak tanımlamaya başlıyor.

Yeniçeri ortalarından her biri Eminönü limanına yanaşan ticari gemilere kendi ortalarının (bölüklerinin) alametini-nişanını asıyorlar ve bu hadiseye de balta asmak diyorlardır. Balta asılan gemi ilgili ortaya haraç vermek zorundaydı ki bu oran genellikle 70-80 kuruş arasında olmakla birlikte bazen gemi mallarının önemli bir kısmına el koymaya kadar gidebiliyordu. Yeni inşa edilen yapılara da balta asılıyor ve bu yolla işçilerin parasından pay alınıyordu. “Balta asmak” geleneğinden dolayı ortalar arasında sık sık mücadeleler de yaşanırdı. Alemdar Mustafa Paşa Ekim 1808  ortalarında İstanbul limanındaki gemilerde yer alan orta nişanlarını söktürmüştür. Galata tarafında toplanan yeniçeriler bu duruma tepki göstermişlerdir. “Ne yapalım hamallık edecek halimiz yok ya bu da bizim ekmek teknemiz” demek suretiyle işin iyice suyunu çıkarmışlardır. Bu olaylar meşhur “Alemdar vakasından” sadece bir ay kadar önce meydana gelmiştir. Çarşı ve pazarda beğendikleri malın 1/3’ünü alırlar, sarraflardan eksik para bozdururlar, haraç alırlar ya da bakkaldan zorla kumanya temin etme yoluna giderlerdi. 1810 yılında esnaf bu zulümler nedeniyle dükkan kepenklerini indirerek olayları protesto etme yoluna gitti.  

      

        

   Eminönü Tahtakale’de 26. ve 27. ortaların kontrolü altında olan Melek Girmez sokağı vardı ki burada çok kötü işler irtikap edilirdi. Ocak 1811’de semer devirme olayı yüzünden iki orta birbirine girer. Semer devirme yeniçeriler arasında sıkça rastlanılan bir durumda. Buna göre yeniçerilerden biri kendi ortasından yatağını yorganını alıp başka bir ortaya geçerdi ki bu durum açıkça bir hakaret olarak telakki edilir ve iki bölük arsında çatışmalar yaşanırdı. Bölgede o denli ciddi bir tehlike ortamı oluşur ki padişah Cuma namazı güzergahını değiştirmek zorunda kalır. Asmaaltı, Bahçekapı ve Küçükpazar semtleri de bekar odalarının çokça bulunduğu yerlerdi ki buralar da hem ahlaki hem de asayiş açıdan makbul yerler değildi. Fuhuş semtleri olarak bilinirdi. 1811-12’de İstanbul’da günde bazen 2500 kişinin ölümüne sebebiyet veren veba hastalığı da bu semtlerde bulunan bekar odalarının uğursuzluğuna yorulur. Kaptan-ı Derya Hüsrev Mehmet Paşa 24 Ekim 1812’de bekar odalarını bu bahane ile yıktırtır. Mart 1811’de Yenicami civarında yeniçerilerden biri bir kadına sarkıntılık edince esnaf müdahale ederek yeniçeriyi döver.

1807-1808’de 3. Selim’in tahttan indirilmesi ve 4. Mustafa’nın başa geçirilmesi ile yeniçeri ağaları iktidarda önemli bir konuma geldiler. Nizam-ı Cedit ordusunun bir kısmıysa Tuna boylarında Ruslarla savaşmakta olduğundan İstanbul’daki silah yoldaşlarının uğradığı katliamdan kurtulurlar. Tuna bölgesindeki Nizam-ı Cedit subayları da Rusçuk ayanı Alemdar Mustafa Paşa’ya sığınarak Rusçuk yarânı (Rusçuk Dostları” adı altında bir cemiyet kurarlar. Alemdar 28 Temmuz 1808’de 5000kişilik bir kuvvetle Topkapı Sarayına dayanır. Eski sadrazamı Davut Paşa kışlasına gönderir. Bu arada 3. Selim bostancıların kendisini katletmek için üzerine gönderildiğini öğrenince sarayın damına çıkar. Buradan “Ağalar odası”na geçmesi gerekirken panikleyerek yeniden kendi odasına iner. Burada da Baltacıların eline geçerek öldürülür. (Bu yeni bilgiyi II. Mahmut’un sır katibi Feyzullah Efendi’nin Ruzname adlı eserinden öğreniyoruz. Bu arada şehzade Mahmud da Anber Ağa tarafından sarayın kubbesine çıkarılır. Oradan da bazı hadımların koruduğu bir odaya indirilerek Alemdar’ın adamları yetişene kadar muhafaza edilir. Lakin tüm bunlar yeniçerilerin son edebsizlikleri olacak ve 1826 yılında Vaka-i Hayriye adı verilen olay sonrasında ocak ortadan kaldırılacaktır.

Meraklısına Not: Yeniçerilerin intiharına sebebiyet verdiği Alemdar Mustafa Paşa, bugün Gülhane parkının hemen giriş kapısının karşısında yer alan Zeynep Sultan Camii haziresinde yatmaktadır. Osmanlı padişahları yağışlı ve soğuk günlerde daha uzaktaki büyük camilerde Cuma namazı kılmak yerine burada namaz kılmayı tercih ettikleri için “Sultan camii” diye de anılır. Nizam-ı Cedit ricalinden Defterdar Tahsin Ağa’nın mezarı da buradadır.  

15 Mayıs 1919

Osmanlı İmparatorluğu I. Dünya Savaşı'nda ağır bir yenilgiye uğrasa da 1000 yıllık ananeye sahip ordusu vardı, onun komutanları ve devletin bürokratları ortadaydı. 15 Mayıs'ta İzmir'in işgali, 19 Mayıs'ta Atatürk'ün Samsun'a çıkışını getirdi

İLBER ORTAYLI, MİLLİYET 20.05.2007

Doğrusu, I. Dünya Savaşı tarihte benzeri görülmemiş derecede tahripkar bir olaydı diyemeyiz; en azından Amerikan İç Savaşı'nı göz önünde tutanlar bu savaşın ne olacağını tahmin edebilirlerdi ama edemediler.
"Noel'de evimizde oluruz." Ağustos ve eylülde büyük savaşa giren orduların genelkurmaylarının ortak sloganı buydu. Oysa dört yıl herkes evinden ayrı kaldı ve kimse eski evini bulamadı. Alman ordularının Hindenburg komutasında, Rusya ordularını Tannenberg bataklıklarına gömmesinden sonra zannedildi ki, Fransa'nın da işi bitecektir. İyi donanımlı ve mağrur kuvvetleri Batı cephesine sevk edildiler; oysa Fransa dayandı.
Marne cephesinde Fransız ordusu kayıp üstüne kayıp verdi fakat askerler ve komutanlar harikalar yarattılar. Verdün'de Mareşal Petain yeni Fransa mareşali olarak ortaya çıktı ve Fransa bu harpte yeni bir askeri dehayı daha ortaya çıkardı: Mareşal Foche. Genelkurmay'da Yarbay İsmet Bey (İnönü) Marne'daki direniş üzerine Enver Paşa'ya bir rapor yazmıştı; "Marne cephesindeki başarısızlıklarından sonra Almanya ile artık ittifak düşünülmemelidir" diyordu.

Kehanet gerçekleşti
Savaşın neleri götüreceğini asker olmayan biri en doğru anlayandı; Rusya Çarı'nın Maliye Bakanı Kont Witte "Bu savaş çılgınlıktır; ne taht, taç, anane, ahlak ne de inanç kalacak" diye feryat ediyordu. Uzun dört yıl boyunca cephelerde milyonlar öldü. Cephe gerisindeki halk ise eski savaşların aksine kendini savaşın içinde buldu. Kıtlık ve açlık müreffeh Avrupa başkentlerini eritti. İstanbul bile ilkel uçaklardan elle atılan bombalarla yanıyordu.
Açlık ve hastalık sosyal eşitsizlikleri patlatan bir seviyeye yükseldi ve toplumların düzeni sarsıldığı gibi geniş kitlelerin devlete ve kiliseye olan inançları da kayboldu. Maalesef Kont Witte'nin kehaneti gerçekleşiyordu. En çok açlık çeken ve altüst olan Rusya'ydı.
Muhteşem Çanakkale savunması Rusya'nın İngiltere ve Fransa'dan yardım almasını da engelledi. Çarın ve genelkurmayının çılgınlığı ahmaklık derecesindeydi. Savaşa giren Rusya üç askerine bir tüfek verebiliyordu. Herhalde bu durumun benzerini bir Sarıkamış cephesine yazlık giyimiyle sevk edilen kolordumuzda görmek mümkündü.
Savaş çok şeyleri değiştirdi; hayatında pabuç görmeyen delikanlılara asker postalı ve kaput verilince cephe gerisinde kıtlık had safhaya ulaştı. Çökmekte olan üretimi gerekli düzeyde tutmak için kadınlar fabrikalara işçi ve işletmelere memur olarak sevk edildi. Osmanlı Türkiye'si dahi bu sürece girdi.
O vakte kadar geçerli olan altın miktarı ile dengeli banknot sistemi iflas etti; savaştan sonra da eski sisteme dönülemedi. Her yerde enflasyonlar ve iflaslar birbirini izledi. İşçi sınıfı bilinçlenmiş miydi yoksa kızgın mıydı? Nazizmin ve faşizmin gelişi kızgınlık tezini doğruluyor.

Kindarların hedefi
Savaşın galipleri de bitkin ve bezgindi. Kızgınlıkları gaddarlık derecesindeydi; Almanya ve Avusturya-Macaristan'dan fena intikam aldılar. Almanya milli sınırları içinde bir imparatorluktu. Fransızlar Alsace ve Lorraine'i ilhak ettiler, Saar ve Ruhr havzaları işgal edildi. Polonya bazı toprakları aldı ama asıl yıkım yüklenen ağır savaş tazminatı ve dolayısıyla borç yüküydü; savaş sanayii yasaklanmıştı.
II. Dünya Savaşı'ndan sonra refahın dönüşü için akıllıca kullanılan bu yasak, I. Dünya Savaşı'ndan hemen sonra ise askeri sanayiinin işçi ve mühendisleri için müzmin işsizlik demekti. Barış antlaşmalarından sonra Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'ndan iki küçük devlet ortaya çıktı.
Avusturya ne olduğuna karar veremiyordu, Macaristan ise bahtsızlık psikozuna düşmüştü. Avusturya'dan çıkan Çekoslavakya, 20 yıl içinde intikam oklarına hedef oldu. Ortaya çıkan Sırp-Sloven krallığı yani sonraki Yugoslavya ise günümüze kadar belirli bir coğrafyaya oturamadı.
Kindar galiplerin asıl hedefi ise Osmanlı Türkiye'si oldu; koca Arabistan'ı yağmaladılar ve günümüzün sorunlarla dolu Ortadoğu'sunu yarattılar. İşgal ve parçalanma programının içinde yer alan Batı Anadolu için Britanya ordusu yorgun ve yetersizdi. Kasaları açtılar ve ihtiraslı küçük Yunanistan'ı kullandılar.
Sulh konferanslarının "orijinal ve renkli Giritlisi" Başbakan Venizelos günün adamı haline getiriliverdi. Yunanistan'ın Ege'ye çıkışına İtalyanlar karşıydı. Haklarının ellerinden alınmasından dolayı İtilaf Devletleri'nden soğudular.

Akılsız bir politika
Yorgun, maliyesi çökmüş, güzide evlatlarını dört cephede kaybetmiş Türkiye; Ege'ye Yunanistan'ın çıkması, güneyde de Fransızların Ermenilere jandarma olarak üniforma giydirmesinden dolayı galeyana geldi. Savaş sırasında okul sıraları boşalmış, tarlalar ve dükkanlar ustasız ve çiftçisiz kalmıştı ama endişe ve direniş hareketi büyüdü.
Yunanistan'ın İzmir'e çıkarılmasına karşı olan biri daha vardı. Kralcı olarak bilinen ama akıllı bir stratejist olan General Metaksas; Yunanistan'ın küçük ve şerefli bir ülke olmasını, Venizelos ve taraftarlarının "Megali idea"sının Yunan halkının besleyemeyeceği bir çılgınlık olduğunu söyledi.
Yunanlılar hadiseli bir biçimde İzmir'e çıktıktan sonra da "Hiç değilse yerinizde kalın ve ilerlemeyin" demişti. İleride İtalya'yı yenip Yunanistan'ı kurtaran bir komutanın bu gerçekçi görüşü dinlenmedi.
İmparatorluk ağır bir yenilgiye uğrasa ve Arap vilayetlerini elinden çıkarsa da 1000 yıllık ananeye sahip ordusu vardı, komutanları ve devletin bürokratları ortadaydı. Nitekim 15 Mayıs'ta İzmir'in işgali, 19 Mayıs'ta geleceğin Türkiye mareşalinin Samsun'a çıkışını getirdi.
Bu tecrübeli genç komutan ve bürokratlar 15 Mayıs'tan evvel gelişmeleri tahmin etmiş ve tedbir almaya başlamışlardı. Bu tamamen politik bir örgütlenme, ordu saflarının alarma geçirilmesi, onlara moral verilmesi ve dağılan İttihat ve Terakki'nin elemanlarının da orduya paralel biçimde görevlendirilmesiydi.
19 Mayıs'tan 11 ay sonra Ankara'da direnişi götürecek hükümet kurulmuştu. TBMM hükümeti eski devletin genç kuvvetlerinin örgütlenmesi ve yüksek bir direnme gücünü temsil eder. Örgütlenme alışkanlığı ve enerjisi yüksek toplumlara konumları ve durumları ne olursa olsun karşı çıkmak akıllı bir politika değildir.