BİRİ YER BİRİ BAKAR

Yazan: Önder Kaya

Yirmisekiz Mehmet Çelebi hepimizin malumu olduğu üzere Avrupa’ya gönderilen ilk elçilerimizden biri olup sefirlik görevini o denli titizlikle yerine getirmiştir ki bugün dahi incelendiğinde hayranlık ve ilgi uyandıran bazı satırlara tesadüf ederiz. Mehmet Efendi Fransa’ya sadece elçilik görevi ile değil aynı zamanda Frenk diyarını gözlemleme görevi ile vazifelendirilmişti. Doğrusu bu işi de layığı ile yerine getirmiştir. Fransa’ya yeni gelenlere karşı uygulanan karantina yöntemini onun raporundan teferruatı ile öğreniyoruz. Lale devrinin bireyi olması nedeniyle çelebimizin dikkatini çeken bir diğer husus da Fransa bahçelerinden yetiştirilen Girit laleleridir. Osmanlı İstanbul’unda bu yüzyılda bahçe düzenlemelerine olan ilgi had safhada olduğu için Mehmet Çelebi bu anlamda Paris bahçelerini de oldukça detaylı olarak anlatır. Yine Paris’teki en önemli sanatsal faaliyetlerden biri olan operaya dair gözlemleri de hayli ilgi çekicidir. Bunların yanı sıra çelebi, eserinde botanik ve tıp konusunda da önemli bilgilere yer verir. Mesela Fransızların tıp kitaplarında yer alan her türlü bitkiyi toplama ve ıslah etme konusunda son derece gayretkeş olduklarını bu amaçla Yeni Dünya adı ile anılan Amerika kıtasının yanında Acemi, Özbek, Hint ve Çin diyarında çok sayıda bitkiyi getirterek bunları yetiştirdiklerini hatta ılıman iklimi seven bazı bitkiler için gerekli sıcaklığın temini amacıyla seralar inşa ettiklerini bununla da kalmayarak bu seraların altına ısıyı belli bir derecede korumak amacıyla ocaklar yaptıklarını anlatır. Yine tıp ve anatomi ilminin geliştiğini pek çok kuş türünün teşrihhane denilen bir mekanda sergilendiğini hatta burada bir de etinden sıyrılmış sadece kemikleri olan bir filin sergilendiğini de gözlemlerine ilave eder. Elçimizin uzun uzadıya bahsettiği saraya ait halı ve kilim atölyeleri de gelecekteki sanayi devriminin adeta ön habercisi niteliğindedirler. Lakin ne yazık ki tüm bu gözlemler içinden Osmanlı sarayı daha ziyade bahçe düzenlemesi ile ilgili kısımla ilgilenmiş ve Damat İbrahim Paşa bir takım Fransız saraylarının örnek alınarak yeni saraylar inşa edilmesi konusunda bazı girişimlerde bulunmuştur.

              Seyahatnameyi okuduktan sonra şu kadarını söylemek mümkün ki Yirmisekiz Mehmet Çelebi Avrupa diplomasisinde henüz emekleme devresinde olan Osmanlı devletini elçilik görevi süresince en iyi şekilde temsil etmiş gibi görünüyor. Bu değerli elçimizin gözlemleri hakkında daha fazla malumat sahibi olmak isteyenler Şevket Rado tarafından çevrilen ve İş Bankası Kültür yayınları arasından çıkan* seyahatname tercümesine bakabilirler